راز سرباز سیاه ؛ حشره‌ای که طلا می‌آورد/ نجات خاک ایران با یک ایده جسورانه در خراسان شمالی

عصر ایران ؛ حسن ظهوری ــ بجنورد این روزها میزبان طرحی متفاوت در مدیریت پسماند است؛ طرحی که بر پایه پرورش لارو «حشره سرباز سیاه» بنا شده و هدف آن، تبدیل پسماندهای غذایی به کمپوست و خوراک دام است. ایده‌ای که به گفته طراحانش می‌تواند بخشی از بحران زباله و تهدید خاک ایران را کاهش دهد.

مصطفی اخلاقی، فعال محیط‌زیست و بنیان‌گذار «ماند ایران»، درباره این فناوری می‌گوید: تکنولوژی مورد استفاده، پرورش لارو حشره سرباز سیاه است؛ حشره‌ای بومی نواحی گرم و مرطوب که در زیست‌بوم‌های استوایی نقش مهمی در بازگرداندن سریع ضایعات آلی به خاک ایفا می‌کند. در این اکوسیستم‌ها، فضولات حیوانی، بقایای گیاهی و لاشه‌ها باید به‌سرعت تجزیه شوند تا چرخه باروری خاک حفظ شود؛ وظیفه‌ای که این حشره به‌خوبی انجام می‌دهد.

از یک ایده تا راه‌اندازی مزرعه طبقاتی

فعالیت این مجموعه در ساختمانی شبیه یک مزرعه طبقاتی انجام می‌شود؛ جایی که حشرات در محیطی کنترل‌شده تکثیر می‌شوند. اخلاقی که تصمیم گرفته در بجنورد ــ نه در تهران یا شهرهای بزرگ ــ این مسیر را دنبال کند، می‌گوید آشنایی او با این ظرفیت زمانی شکل گرفت که برای ارائه ایده‌ای درباره جمع‌آوری پسماند به پارک علم و فناوری مراجعه کرده بود. در همان‌جا متوجه شد استارت‌آپی در بجنورد پیش‌تر پرورش این مگس را آغاز کرده است. همین موضوع جرقه اجرای طرحی گسترده‌تر برای مقابله با زباله‌های بلاتکلیف شهر را زد.

حشره سرباز سیاه برخلاف تصور عمومی از «مگس»، آزاردهنده نیست و تنها مأموریتش جفت‌گیری و تخم‌گذاری روی مواد آلی در حال فساد است. لاروها پس از خروج از تخم، بلافاصله شروع به تغذیه از پسماند غذایی می‌کنند و آن را به کمپوستی غنی تبدیل می‌کنند. فضولات لاروها نیز به‌عنوان کود آلی قابل استفاده است و خود لاروها خوراکی مقوی برای طیور، ماهیان و برخی دام‌ها به شمار می‌آیند.

بحران باباموسی و ضرورت یک راه‌حل

بجنورد از جمله شهرهایی است که سیستم دفع زباله آن با چالش‌هایی روبه‌روست. محل دپوی زباله در منطقه باباموسی به یکی از نقاط بحرانی محیط‌زیست خراسان شمالی تبدیل شده؛ جایی که زباله‌ها گاه سوزانده می‌شوند و زباله‌گردها در آن فعالیت می‌کنند. در حالی‌که به گفته مجریان طرح، اگر پسماند تر از مبدأ تفکیک شود، می‌تواند به خوراک مناسبی برای لاروها تبدیل و در نهایت به کمپوست و کود آلی بدل شود.

از «انسکتوریوم» تا اجرای پایلوت محله‌ای

در مرکز تخصصی تکثیر حشرات که «انسکتوریوم» نام دارد، فرآیند تولید آغاز می‌شود. تخم‌ها در همین مرکز هچ می‌شوند، لاروهای نوزاد پنج روز تغذیه اولیه دریافت می‌کنند و سپس بسته‌بندی و به مراکز بازیافت پسماند ارسال می‌شوند.

تیم اجرایی برای سنجش کارایی، طرح را به‌صورت پایلوت در یک محله کوچک اجرا کرد. شرط موفقیت، تفکیک صحیح زباله از سوی شهروندان بود. برای این منظور، دوچرخه‌های باری مجهز به سطل‌های مجزا طراحی شد تا پسماندها به‌صورت چهره‌به‌چهره از منازل دریافت شود. علاوه بر منازل، از میوه‌فروشی‌ها، رستوران‌ها و حتی خطوط جمع‌آوری زباله شهری نیز نمونه‌برداری شد.

نتایج نشان داد اگر رطوبت و تغذیه مناسب تأمین شود، لاروها ظرف حدود دو هفته به حداکثر رشد می‌رسند و تقریباً تمام پسماند دریافتی را تجزیه می‌کنند و به کمپوستی غنی تبدیل می‌سازند.

«ماندباکس»؛ بازیافت در خانه

در ادامه، طرحی برای اجرای خانگی معرفی شد. تیم ماند ایران از طریق شبکه‌های اجتماعی فراخوان داد و ۲۵ خانوار داوطلب برای مشارکت انتخاب شدند. برای این منظور وسیله‌ای به نام «ماندباکس» طراحی شد؛ جعبه‌ای پوشش‌دار که امکان پرورش لارو در محیط بسته و بدون خروج حشرات یا انتشار بوی نامطبوع را فراهم می‌کند. در این جعبه با استفاده از خاک‌اره، رطوبت تنظیم می‌شود و هر خانواده می‌تواند روزانه حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ گرم پسماند غذایی خود را در مبدأ بازیافت کند؛ بدون آن‌که نیازی به انتقال آن به خارج از منزل باشد.

نتایج یک ماه اجرای آزمایشی

اجرای طرح از ششم تا سی‌ویکم شهریور ادامه داشت. میزان مشارکت به ۷۶ درصد رسید؛ یعنی ۲۱ خانواده از ۲۵ خانواده به‌طور کامل همراه شدند. در پایان دوره ۲۵ روزه، در مجموع ۴۵۰ کیلوگرم پسماند جمع‌آوری شد. از این میزان، حدود ۱۴ درصد ریجکت شد، ۸۰ کیلوگرم پسماند خشک به صنایع بازیافت ارسال شد و ۳۰۰ کیلوگرم پسماند غذایی به کمپوست و خوراک دام تبدیل شد؛ پسماندی که در شرایط عادی می‌توانست به تولید شیرابه و آلودگی منجر شود.

گام بعدی؛ از محله تا دو هزار خانواده

نتایج این پروژه در کارگروهی در استانداری ارائه شد و به‌دلیل مستندات علمی و اجرایی، حمایت‌ها از توسعه آن افزایش یافت. اکنون برنامه‌ریزی برای اجرای طرح در محدوده‌ای با حدود دوهزار خانواده در دستور کار قرار دارد و محله‌های مجاور نیز اعلام آمادگی کرده‌اند.

به گفته مجریان، کشورهای پیشرفته در حوزه مدیریت پسماند به نرخ‌های بازیافت بالای ۸۰ درصد دست یافته‌اند و اجرای این پایلوت محلی نشان داده با روش‌های ساده بومی و مشارکت مردمی نیز می‌توان به راندمان مشابه دست یافت؛ بدون اتکا به فناوری‌های پیچیده و پرهزینه.

این طرح اکنون به‌عنوان یکی از پروژه‌های نوآورانه در حوزه مدیریت پسماند مطرح است؛ ابتکاری بومی که می‌کوشد با تکیه بر مشارکت مردم و ظرفیت‌های طبیعی، زباله تر را در مبدأ حذف و آن را به فرصتی برای احیای خاک و تولید کود آلی تبدیل کند.

بیشتر بخوانید:

اجرای طرح درآمدزایی معتادان بهبودیافته از عملیات تفکیک پسماند

مدیریت بحران: تهران باید برای ۱۸ مخاطره شهری آماده باشد

تماشاخانه

مسافران ماه به زمین برگشتند / طولانی‌ترین سفر به ماه چطور به اتمام رسید

عملیات فورتیتود ؛ ارتش اشباح چه بر سر هیتلر آورد

فیلم های دیگر