سایه بلند کم‌آبی بر تهران/ ترسالی در راه است؟

در آستانه ورود به فصل گرم سال، یکی از پرسش‌های اصلی در حوزه آب این است که آیا بهبود نسبی بارش در سطح کشور می‌تواند به معنای کاهش تنش آبی، به ویژه در کلان‌شهرها باشد یا خیر؛ موضوعی که با توجه به تمرکز جمعیت و مصرف در شهرهایی مانند تهران و مشهد، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و نگاه صرف به میانگین‌های ملی را ناکافی می‌سازد.

به گزارش دنیای اقتصاد، عیسی بزرگ‌زاده، سخنگوی صنعت آب کشور، گفت: عددهای کلی ممکن است تصویر قابل قبولی از وضعیت بارش بدهند، اما وقتی وارد تهران یا مشهد می‌شویم، واقعیت چیز دیگری است. کارشناسان معتقدند بخش مهمی از فشار آبی در کلان‌شهرها ناشی از انباشت کمبود منابع در سال‌های گذشته و محدودیت ظرفیت تامین است که  با نزدیک شدن به اوج مصرف تابستان، افزایش دما و رشد تقاضا می‌تواند به‌سرعت تعادل شکننده تامین آب را در این شهرها بر هم بزند و در نتیجه، مدیریت مصرف به ضرورتی فوری و اجتناب‌ناپذیر تبدیل می‌شود.

ورود به فصل گرما با ذخایر آبی ناهمگن

با ورود به ابتدای نیمه گرم سال، ارزیابی وضعیت منابع آبی کشور اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند، چراکه در این مقطع، همزمان با افزایش دما، الگوی مصرف نیز به‌سرعت تغییر می‌کند و فشار بر منابع محدود آب به اوج خود نزدیک می‌شود. در سال آبی جاری، اگرچه در مقیاس ملی نشانه‌هایی از بهبود نسبی بارش دیده می‌شود، اما این بهبود به‌صورت یکنواخت توزیع نشده و همین مساله، تصویر واقعی از وضعیت آب را پیچیده‌تر کرده است. در چنین شرایطی، تمرکز بر وضعیت کلان‌شهرها اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چرا که این مناطق به‌دلیل تراکم جمعیت و وابستگی به منابع محدود، بیش از سایر نقاط در معرض تنش آبی قرار دارند. بررسی‌ها نشان می‌دهد که در بسیاری از این شهرها، به‌ویژه در فلات مرکزی، اثر خشکسالی‌های انباشته سال‌های گذشته همچنان پابرجاست و افزایش نسبی بارش در سال جاری نتوانسته این عقب‌ماندگی را جبران کند. به همین دلیل، ورود به فصل گرم نه از نقطه تعادل، بلکه از شرایطی با حاشیه اطمینان محدود در تامین آب صورت می‌گیرد؛ وضعیتی که حساسیت مدیریت مصرف و برنامه‌ریزی منابع را بیش از پیش برجسته می‌کند.

سایه بلند کم‌آبی بر تهران

عیسی بزرگ‌زاده، سخنگوی صنعت آب کشور، در بررسی وضعیت آبی کشور در آستانه تابستان پیش‌رو گفت: اگرچه شاخص‌های کلان بارش تصویر نسبتا مثبتی را نشان می‌دهند، اما این تصویر در سطح منطقه‌ای با واقعیت‌های متفاوتی همراه است. میانگین بارش کشور در حال حاضر به حدود ۲۳۵ میلی‌متر رسیده که در مقایسه با متوسط بلندمدت ۲۱۶ میلی‌متری، حدود ۴ درصد افزایش را نشان می‌دهد و از این منظر، ایران در وضعیت نرمال بارشی قرار دارد، با این حال این نرمال بودن به معنای بهبود یکنواخت شرایط در سراسر کشور نیست.

او بیان کرد: این بهبود میانگین، عمدتا ناشی از بارش‌های مناسب در برخی استان‌های غربی و جنوبی است، درحالی‌که توزیع مکانی بارش‌ها نامتوازن بوده و همچنان حدود ۱۰ استان کشور با کسری بارش مواجه هستند. استان‌هایی مانند تهران، قم، مرکزی، یزد، اصفهان، قزوین، البرز، سمنان و حتی استان‌های شمالی نظیر گیلان و مازندران، در زمره مناطقی هستند که نسبت به شرایط نرمال، کاهش بارش را تجربه کرده‌اند و همین موضوع فشار بر منابع آبی این نواحی را حفظ کرده است.

بزرگ‌زاده با اشاره به وضعیت سدهای کشور گفت: از ابتدای سال آبی تاکنون حدود ۳۲‌میلیارد و ۳۰۰‌میلیون مترمکعب ورودی به مخازن سدها ثبت شده و حجم ذخایر نیز به حدود ۳۲‌میلیارد و ۶۲۰‌میلیون مترمکعب رسیده که نسبت به سال گذشته افزایشی در حدود ۵‌میلیارد مترمکعب را نشان می‌دهد و درصد پرشدگی سدها در سطح ملی به حدود ۶۳ درصد رسیده است. با این حال، این آمارهای تجمیعی، برای مناطقی مانند تهران، البرز و مشهد گمراه‌کننده است، زیرا وضعیت سدهای این مناطق همچنان بحرانی ارزیابی می‌شود. به گفته او، سدهای پنج‌گانه تهران در شرایط مناسبی قرار ندارند و در ششمین سال پیاپی خشکسالی، بخشی از تامین آب این منطقه ناگزیر از برداشت از حجم مرده سدها انجام شده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد بارش‌های اخیر نتوانسته‌اند کاهش ذخایر سال‌های گذشته را جبران کنند.

بزرگ‌زاده هشدار داد که تهران، البرز و مشهد در صدر مناطق دارای تنش آبی در تابستان پیش‌رو قرار دارند و پس از آن نیز شهرهایی مانند اراک و ساوه با چالش‌هایی در تامین آب مواجه خواهند بود. سخنگوی صنعت آب کشور همچنین به وضعیت بخش کشاورزی اشاره کرده و گفت: در استان‌های مرکزی و نیمه‌خشک کشور، از جمله تهران، قم، مرکزی، یزد، اصفهان و قزوین، همچنان تنش آبی در بخش کشاورزی وجود دارد و این مناطق نیازمند مدیریت دقیق منابع هستند. عبور از پیک مصرف تابستان، بدون همراهی شهروندان و اجرای سیاست‌های مدیریت مصرف امکان‌پذیر نخواهد بود و لازم است برنامه‌ریزی‌ها با در نظر گرفتن تداوم نابرابری‌های منطقه‌ای در توزیع منابع آب انجام شود.

چرا فلات مرکزی همچنان تشنه است؟

جمال محمدولی سامانی، عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس و کارشناس حوزه آب،با اشاره به آخرین آمارهای بارش و وضعیت ذخایر سدها گفت: تصویر منابع آبی کشور در سال جاری، ترکیبی از بهبود نسبی و تداوم ناترازی‌های ساختاری است. او توضیح می‌دهد که از ابتدای سال آبی تاکنون، متوسط بارش کشور نسبت به سال گذشته حدود ۶۳ درصد افزایش داشته و در مقایسه با متوسط بلندمدت ۵۷ ساله نیز حدود ۳ درصد بالاتر است، اما این ارقام به‌تنهایی بیانگر بهبود پایدار وضعیت آب نیستند. به گفته او، مساله اصلی در توزیع نامتوازن بارش‌ها نهفته است؛ به‌طوری‌که مناطق غربی، شمال‌غربی و بخش‌هایی از جنوب‌شرق و شمال‌شرق کشور بارش‌های مناسبی دریافت کرده‌اند، درحالی‌که استان‌های واقع در فلات مرکزی و دامنه‌های جنوبی البرز، از جمله تهران، قم، البرز، قزوین و مرکزی، همچنان با کسری بارش مواجه‌اند.

سامانی با اشاره به اینکه تهران حدود ۲۹ درصد کمتر از نرمال بارش دریافت کرده، افزود: این کسری‌ها در کنار خشکسالی‌های انباشته سال‌های گذشته، فشار مضاعفی بر منابع آبی این مناطق وارد کرده است. او در ادامه به وضعیت سدها اشاره کرد و گفت: اگرچه مجموع ذخایر سدهای کشور به حدود ۳۲‌میلیارد مترمکعب رسیده که نسبت به سال گذشته ۱۸ درصد افزایش نشان می‌دهد، اما این شاخص نیز گمراه‌کننده است، زیرا برخی از سدهای کلیدی به‌ویژه در تامین آب شرب، با کسری قابل‌توجهی روبه‌رو هستند. به گفته او، سدهای مهم تامین‌کننده آب تهران مانند امیرکبیر، لار، طالقان و ماملو بین ۴۶ تا بیش از ۷۰ درصد کسری نسبت به ظرفیت نرمال دارند و این موضوع نشان می‌دهد که به‌رغم بهبود نسبی بارش در سطح ملی، وضعیت در نقاط حساس همچنان بحرانی است.

این کارشناس با تاکید بر اینکه افزایش دما در هفته‌های آینده و ورود به دوره گرم سال، می‌تواند میزان تبخیر را افزایش داده و فشار بیشتری بر منابع موجود وارد کند، بیان کرد: مدیریت مصرف در ماه‌های پیش‌رو اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. او همچنین به سیاست‌های تخصیص آب اشاره کرد و گفت: در شرایط کم‌آبی، معمولا بخشی از سهم آب کشاورزی به نفع تامین آب شرب کاهش می‌یابد، هرچند پیش‌بینی می‌شود به دلیل وضعیت مناسب بارش در برخی مناطق کشاورزی، تولید محصولات در سال جاری با مشکل جدی مواجه نشود. سامانی در جمع‌بندی تحلیل خود گفت: عبور از تابستان پیش‌رو، نیازمند ترکیبی از سیاست‌های کوتاه‌مدت مانند صرفه‌جویی و مدیریت مصرف، و اقدامات میان‌مدت در حوزه برنامه‌ریزی منابع آب است؛ چرا که حتی در سال‌هایی با بارش نزدیک به نرمال نیز، به دلیل نابرابری فضایی و فشار تقاضا، تنش آبی در مناطق مرکزی کشور تداوم پیدا می‌کند.

نسخه‌ عبور از تنش آبی

محمد حب‌وطن، کارشناس حوزه آب، با اشاره به وضعیت منابع آبی کشور تاکید می‌کند که مساله اصلی نه در پیش‌بینی‌های اقلیمی بلکه در شیوه حکمرانی آب ریشه دارد و طی دهه‌های گذشته سیاستگذاری‌ها به‌طور مستمر بر افزایش عرضه متمرکز بوده است. او توضیح می‌دهد که هر زمان تقاضای جدیدی در بخش‌های شهری، کشاورزی یا صنعتی شکل گرفته، سیاستگذاران به‌جای کنترل مصرف، به دنبال تامین منابع جدید از طریق احداث سد، حفر چاه یا انتقال آب رفته و همین رویکرد، به‌تدریج نوعی «توهم فراوانی» در میان مصرف‌کنندگان ایجاد کرده است. به گفته او، در شرایطی که تقریبا تمامی ظرفیت‌های تامین آب در بسیاری از شهرها، به‌ویژه تهران، به کار گرفته شده، دیگر امکان افزایش عرضه به شکل گذشته وجود ندارد و ناگزیر باید تمرکز به سمت مدیریت تقاضا تغییر کند. این کارشناس با اشاره به سرانه مصرف بالای آب شرب در ایران که در برخی موارد تا دو برابر استانداردهای اروپایی برآورد می‌شود، تاکید می‌کند که اصلاح الگوی مصرف، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.

حب‌وطن در ادامه به ابزارهای مدیریت مصرف اشاره کرده و می‌گوید نصب تجهیزات کاهنده در بخش خانگی می‌تواند نقش قابل‌توجهی در کاهش مصرف ایفا کند، به‌طوری‌که برآوردهای اولیه نشان می‌دهد این تجهیزات قادرند تا حدود ۳۰ درصد از مصرف آب شرب را کاهش دهند. با این حال، اجرای گسترده این سیاست نیازمند مداخله دولت از طریق حمایت مالی، فرهنگ‌سازی و حتی ایجاد الزامات قانونی است. او همچنین بر این نکته تاکید می‌کند که در بخش صنعت و کشاورزی نیز بهبود فناوری‌ها و اصلاح شیوه‌های بهره‌برداری از آب، باید در اولویت قرار گیرد، چرا که بدون مشارکت این بخش‌ها، مدیریت پایدار منابع آب دست‌یافتنی نخواهد بود.

شکاف منطقه‌ای در دسترسی به منابع آبی

محسن موسوی‌خوانساری، دبیر کمیته ملی سدهای بزرگ ایران، با اشاره به وضعیت منابع آبی کشور گفت: تصویر کلی آب در ایران به‌شدت ناهمگن است و نمی‌توان با یک روایت واحد از شرایط سخن گفت. در سال آبی جاری، استان‌های غربی به‌ویژه در ناحیه زاگرس از بارش‌های مناسب‌تری نسبت به متوسط بلندمدت برخوردار بوده‌اند و در برخی موارد حتی سرریز سدها نیز گزارش شده، اما این وضعیت به‌هیچ‌وجه به معنای بهبود شرایط در کل کشور نیست. به گفته او، چالش اصلی در فلات مرکزی متمرکز شده؛ جایی که استان‌هایی مانند تهران، البرز، قم و تا حدی مشهد طی چند سال متوالی با خشکسالی مواجه بوده‌اند و همین موضوع باعث تخلیه تدریجی مخازن سدها شده است.

موسوی‌خوانساری افزود: حتی در سال جاری نیز میزان بارش‌ها در این مناطق حدود ۳۰ درصد کمتر از نرمال بوده و بنابراین نمی‌توان انتظار بهبود معناداری در ذخایر آبی داشت. او با اشاره به تمرکز جمعیتی بالا در محدوده «تهران آبی» که گستره‌ای از ورامین تا کرج و حتی بخش‌هایی از قزوین را در برمی‌گیرد، گفت: حدود ۲۰‌میلیون نفر به منابع محدود پنج سد اصلی این منطقه وابسته‌اند؛ درحالی‌که این منابع با ظرفیت اکولوژیک منطقه همخوانی ندارد. این کارشناس با تاکید بر اینکه مساله فقط صرفه‌جویی کوتاه‌مدت نیست، بلکه به بازنگری در سیاست‌های توسعه‌ای نیاز دارد، بیان کرد: ادامه بارگذاری جمعیتی و توسعه شهری در این مناطق، بدون توجه به محدودیت‌های آبی، فشار مضاعفی بر منابع وارد می‌کند. در کنار مدیریت مصرف، باید از گسترش پروژه‌های جدید مسکونی و صنعتی در مناطق کم‌آب جلوگیری شود و سیاستگذاری‌ها به سمت تعادل‌بخشی میان جمعیت و منابع طبیعی حرکت کند تا بتوان از تشدید تنش آبی در تابستان پیش‌رو جلوگیری کرد.

تداوم تنش‌ آبی در کلان‌شهر‌ها

علی مریدی، عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی، در تشریح آخرین وضعیت منابع آبی کشور بیان کرد: بررسی داده‌های بارندگی نشان می‌دهد استان‌هایی مانند تهران و اصفهان همچنان با کسری بارش نسبت به متوسط بلندمدت مواجه هستند و نشانه‌های تداوم خشکسالی در این مناطق به‌وضوح دیده می‌شود. اگرچه در برخی نقاط کشور شرایط بارش بهبود یافته، اما این بهبود به‌صورت یکنواخت توزیع نشده و همین عدم توازن، چالش اصلی مدیریت منابع آب را شکل داده است. به گفته او، وضعیت ذخایر سدها نیز این نگرانی را تایید می‌کند؛ به‌طوری‌که در استان تهران، میزان پرشدگی سدها در بازه‌ای حدود ۴۰ تا ۶۰ درصد قرار دارد که فاصله قابل‌توجهی با شرایط نرمال دارد و بیانگر محدودیت در تامین پایدار آب است. مریدی با اشاره به همزمانی این شرایط با آغاز دوره گرم سال، هشدار می‌دهد که افزایش دما و رشد مصرف، فشار مضاعفی بر منابع محدود موجود وارد خواهد کرد.

او در نهایت تصریح کرد: این مجموعه عوامل، از تابستانی دشوار برای تهران و دیگر شهرهای فلات مرکزی حکایت دارد و ضرورت توجه جدی به مدیریت مصرف و برنامه‌ریزی دقیق برای توزیع منابع آب را بیش از پیش برجسته می‌کند. بنابر نظر کارشناسان، تصویر منابع آبی کشور در سال آبی جاری، بیش از آنکه وضعیتی یکدست و قابل تعمیم باشد، نشان‌دهنده شکاف منطقه‌ای و ساختاری است. هرچند شاخص‌های کلان بارش و ذخایر سدها در سطح ملی به محدوده نرمال نزدیک شده‌اند، اما تمرکز بارش در غرب کشور و تداوم کسری در فلات مرکزی، به‌ویژه در کلان‌شهرهایی مانند تهران، اصفهان و مشهد، باعث شده تنش آبی همچنان پابرجا بماند. با ورود به فصل گرم، افزایش مصرف و تبخیر، این نابرابری را تشدید خواهد کرد و مدیریت مصرف را به اصلی‌ترین ابزار عبور از تابستان پیش‌رو تبدیل می‌کند؛ تابستانی که برای مناطق مرکزی کشور همچنان پرریسک ارزیابی می‌شود.

کارشناسان تلویزیون اینترنشنال: ترامپ بدون پلن B به ایران حمله کرد و به اهدافش هم نرسید

تماشاخانه

ایران من ؛ از دل تاریخی کهن تا حال ایران امروز ما

آمریکا و جنگ برای «ام آی سی» ؛ نتانیاهو و اورانیوم بهانه است / «زنده باد جنگ‌های ابدی»

فیلم های دیگر