عصر ایران _ طی چند روز گذشته بارها اعلام شده که دو جنگنده، یک اف-۳۵ و یک اف-۱۶، بههمراه تعداد بسیار زیادی پهپاد، توسط سامانه یکپارچه پدافندی ایران که در حال حاضر از طریق قرارگاه خاتمالانبیا فرماندهی میشود، ساقط شدهاند. حتی در برخی گزارشها از اصابت موشک به اف-۳۵ نیز سخن گفته شده و ادعا شده این جنگنده، در حالی که آسیب شدیدی دیده بود، به یکی از پایگاههای حاشیه خلیج فارس رفته و در آنجا فرود آمده است. اما پرسش اینجاست که ایران چگونه توانسته یکی از پنهانکارترین هواپیماهای جهان و یکی از پیچیدهترین ساختارهای نظامی را هدف قرار دهد؟
تاکنون گفته شده که بیش از ۲۰۰ فروند هواگرد، شامل پهپاد، موشک کروز، سوخترسان و… در درگیریها و جنگ اخیر رهگیری و منهدم شدهاند. دهها پهپاد نیز توسط سامانههای پدافندی ایران رهگیری شدهاند که برخی از آنها، مانند هرمس، هرون و اوربیتر، جزو پهپادهای بسیار شناختهشده جهان هستند؛ پهپادهایی که گاهی گفته میشود شکار آنها کار آسانی نیست. لاشههای این پهپادها نیز بارها مشاهده شده و تصاویر و ویدئوهایی از سقوط آنها ثبت شده است.
عمدتاً دفاع هوایی در ایران زیر نظر ارتش جمهوری اسلامی ایران انجام میشود و بسیاری از سامانههای پدافندی نیز توسط این نیرو توسعه یافته و رونمایی شدهاند. با این حال، از آنجا که در شرایط فعلی قرارگاه خاتمالانبیا کنترل عملیات را در دست دارد، این شبکه بهصورت یکپارچه تحت فرماندهی این قرارگاه و پدافند هوایی آن سازماندهی شده است. به همین دلیل از آن با عنوان سامانه یکپارچه پدافند هوایی یاد میشود. از مهمترین اجزای این شبکه میتوان به سامانههای «مجید» و «باور ۳۷۳» اشاره کرد که از اصلیترین ابزارهای رهگیری و انهدام پهپادها و جنگندهها محسوب میشوند. سامانههایی مانند «۱۵ خرداد» و «سوم خرداد» نیز در این میان نقش مهمی ایفا میکنند.
در کنار این سامانهها، توپهای ضدهوایی نیز وجود دارند که برای مقابله با پهپادها بهکار گرفته میشوند. از آنجا که پهپادها اغلب در ارتفاع پایین یا در مسیرهای نسبتاً مستقیم پرواز میکنند، رهگیری آنها با توپهای ضدهوایی امکانپذیر است. این توپها پس از شلیک، نوعی ابر گلولهای در آسمان ایجاد میکنند و پهپاد در صورت ورود به این محدوده، مورد اصابت قرار میگیرد. به همین دلیل، گریز از این نوع پدافند برای بسیاری از پهپادها دشوار است و موارد متعددی از انهدام آنها با این روش گزارش شده است.
در حال حاضر، ارتش جمهوری اسلامی ایران به توپهای ضدهوایی مجهز به رادار و سامانههای اپتیکی نیز دسترسی دارد که دقت و کارایی این سلاحها را افزایش میدهد. معمولاً از این توپها برای مقابله با اهداف نزدیک و کمارتفاع استفاده میشود و برد مؤثر آنها حدود ۳ تا ۵ کیلومتر است. این روش، یکی از اقتصادیترین و در عین حال مؤثرترین شیوههای مقابله با پهپادها بهشمار میرود.
سامانههای نوین پدافند هوایی نیروی هوافضای سپاه پاسداران، که بهعنوان سامانههای ارتقایافته نیز شناخته میشوند، در قالب یک شبکه یکپارچه عمل میکنند و تحت فرماندهی قرارگاه پدافند هوایی خاتمالانبیا فعالیت دارند. این شبکه بهصورت چندلایه طراحی شده تا بتواند طیف گستردهای از تهدیدات، از جمله موشکها، جنگندهها و پهپادها را شناسایی و منهدم کند. عملکرد این سامانهها بر پایه شناسایی زودهنگام، رهگیری و انهدام است و از رادارهای پیشرفته، سامانههای الکترواپتیکی، موشکهای بومی و شبکه فرماندهی دیجیتال بهره میبرد.
در لایه شناسایی و کشف، رادارهایی مانند «معراج ۴» بهکار گرفته میشوند که توانایی کشف اهداف در فواصل دور، تا حدود ۴۵۰ کیلومتر را دارند. گفته میشود این رادار قادر است همزمان صدها هدف را شناسایی کند و اطلاعات لازم را برای سامانههایی مانند «باور ۳۷۳» فراهم سازد. همچنین این رادارها به سامانههای الکترواپتیکی و دوربینهای حرارتی مجهز هستند که امکان پایش اهداف را حتی در شرایطی که رادار در ظاهر غیرفعال است، فراهم میکند.
اطلاعات جمعآوریشده در این لایه، به بخش فرماندهی و کنترل منتقل میشود. در این مرحله، دادههای دریافتی از رادارها و سنسورها تحلیل شده و از طریق یک شبکه دیجیتال یکپارچه، بهترین گزینه برای درگیری با هدف انتخاب میشود؛ برای مثال، استفاده از «باور ۳۷۳» برای اهداف دوربرد یا «مجید» برای اهداف نزدیک. این فرآیند میتواند بهصورت خودکار یا نیمهخودکار انجام شود و امکان درگیری همزمان با چندین هدف را فراهم میکند.
اما مهمترین بخش این سامانه یکپارچه، لایه انهدام است که از موشکهای هدایتشونده با سرعت بالا و فیوزهای هوشمند بهره میبرد. در این میان، «باور ۳۷۳» بهعنوان یکی از مهمترین سامانههای برد بلند شناخته میشود که با استفاده از موشکهای «صیاد» توان درگیری تا برد حدود ۳۰۰ کیلومتر و ارتفاع ۳۲ کیلومتر را دارد و سرعت آن به بیش از شش ماخ میرسد. گفته میشود این سامانه توانایی شناسایی دهها هدف و درگیری همزمان با چند هدف را دارد و در سال ۱۳۹۸ رونمایی شده است.
سامانه «۱۵ خرداد» نیز یک سامانه میانبرد تا بلندبرد است که از رادار «بشیر» استفاده میکند و توانایی ردیابی اهداف در فواصل قابلتوجه را دارد. این سامانه با موشکهای «صیاد ۳» و «صیاد ۴» عمل میکند و برای مقابله با هواپیماها، پهپادها و موشکهای کروز بهکار میرود. این سامانه نیز در سال ۱۳۹۸ معرفی شده است.
یکی دیگر از سامانههای مهم در لایه رهگیری و انهدام، «سوم خرداد» است؛ سامانهای میانبرد که تمامی اجزای آن، از جمله رادار، مرکز کنترل و پرتابگر، روی یک سکوی متحرک نصب شدهاند. این سامانه توانایی شناسایی همزمان چند هدف و هدایت چند موشک را دارد و عمدتاً برای مقابله با پهپادها استفاده میشود. لازم به ذکر است که سامانه «سوم خرداد» توسط نیروی هوافضای سپاه پاسداران ساخته شده و در سال ۱۳۹۳ رونمایی شده است و گفته میشود در انهدام پهپاد آمریکایی گلوبال هاوک در خرداد ۱۳۹۸ نقش داشته است.
تعداد این سامانهها به موارد ذکرشده محدود نمیشود. سامانههای دیگری نیز بهعنوان لایههای پشتیبان طراحی و تولید شدهاند؛ از جمله «رعد»، «طبس»، «۹ دی» و «دزفول» که در دسته سامانههای کوتاهبرد و میانبرد قرار میگیرند. همچنین سامانههایی مانند «آرمان» و «آذرخش» نیز معرفی شدهاند که گفته میشود در آنها از فناوریهای نوین، از جمله هوش مصنوعی، برای افزایش کارایی شبکه پدافندی استفاده شده است.