در دهه های اخیر با پیشرفت فناوری و دسترسی آسان به ابزارهای دیجیتال هزینه فعالیتهای فرهنگ بنیان، هنربنیان، و رسانهبنیان کاهش پیدا کرده است. این امر فرصتهای بیشماری را برای افزایش تولیدات این حوزهها، افزایش تعداد کارآفرینان و در نهایت ایجاد مشاغل جدید در صنایع خلاق فراهم کردهاست. ارزش افزوده حاصل از این فعالیتهای کارآفرینانه چه به صورت فردی و چه به شکل شرکتی منجر به تحول صنایع فرهنگی، هنری و رسانهای و توسعه مشاغل نوظهور شدهاست و توجه بسیاری از سیاستگذاران فرهنگی را به خود جلب کردهاست.
به گزارش پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، دنبال کردن تغییرات در بازار کار، درک روندهای سریع توسعه صنایع فرهنگی و خلاق و شناخت دقیق فرصتهای شغلی درحال شکلگیری یا نوظهور از جمله روشهایی است که میتواند آگاهی سیاستگذاران و قانونگذاران مشاغل فرهنگی، هنری و رسانهای را افزایش دهد. شناسایی این مشاغل و بررسی روند تکامل آنها، الگوی اشتغال مولد را مشخص کرده و سهم صنایع فرهنگی و خلاق را در توسعه اقتصادی درونزا افزایش میدهد.
باتوجه به موارد فوق تهیه منابع علمی دست اول در عرصه صنایع فرهنگی و خلاق همواره یکی از اولویتهای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بوده است و پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات (فها) به عنوان بازوی علمی و پژوهشی این وزارتخانه در این راستا نقشی برجسته دارد. تهیه مجموعه «فرهنگپیشه» محصول اقدام پژوهشی ارزندهای است که به همت متخصصان دانشمند در این حوزه تهیه شده است.
مجموعه شش جلدی «فرهنگپیشه» به عنوان اولین فرهنگنامه جامع و تخصصی پیشههای فرهنگی، هنری و رسانهای شامل این حوزههاست:
جلد اول: سینما،پویانمایی و موسیقی
جلد دوم: رسانههای دیداری و شنیداری
جلد سوم: رسانههای نوین
جلد چهارم: نشر
جلد پنجم: هنرهای نمایشی، تجسمی و طراحی
جلد ششم: رویدادها و فضاهای فرهنگی و خدمات خلاق
این مجموعه شش جلدی تلاش کرده تا ضمن فهرست کردن مشاغل موجود نوظهور در کسبوکارهای بخش خصوصی و عمومی، مطابق با الگوی صنایع خلاق ایران تدوین کند. در هر مجلد برای سهولت دسترسی مخاطب به محتوای مورد نظر سه نوع فهرست تهیه شده است. فهرست الفبایی در ابتدای هر جلد که شامل حوزههای موضوعی همان جلد است و در هر زیرمجموعه فهرست الفبایی مشاغل به همراه صفحه مورد نظر درج شده است. در انتهای هر مجلد نیز فهرست نمایه کلی به زبان انگلیسی و فارسی به صورت الفبایی درج شده است و شامل فهرست الفبایی تمام مشاغلی میشود که در هر کدام از شش جلد قرار گرفتهاند. این اقدام با هدف سهولت جابهجایی مخاطبان بین جلدهای مختلف و پیدا کردن مشاغلی است که میتواند در حوزههای اشتراکی بین دو یا چند حوزه این فرهنگنامه باشد.
چرا مجموعه «فرهنگپیشه» باید نوشته میشد؟
اهمیت مجموعه «فرهنگپیشه» علاوه بر بار علمی و پژوهشی آن در ارائه اطلاعاتی علمیاتی درباره ویژگی عمومی مشاغل و توانمندی لازم برای تصدی آنهاست. همین باعث شده تا کارگزاران در حوزه سیاستگذاری بتوانند با مراجعه به متن این فرهنگنامه نحوه حمایتهای لازم در ابعاد ملی و بنگاهی را درک کنند و بتوانند در این حوزه برنامهریزی لازم را بهسامان برسانند.
در مجموعه اخیر فهرست حدود ۱ هزار و ۲۷۵ عنوان و شرح شغلی درج شده است که برای هر شغل در ابتدا نام فارسی و معادل انگلیسی آن قرار گرفته است. ماموریت اصلی آن در یک یا دو جمله کوتاه یا گزارهای آشکار تشریح شده است. سپس فهرستوار مهمترین وظایف و مسئولیتها به صورت بولتوار آمده است. تهیهکنندگان گزارش در ادامه مهمترین تواناییها و مهارتهای اختصاصی برای حائز شرایط و صلاحیت شناخته شدن در این موقعیت شغلی را فهرست کردهاند. به طور عمده هر عنوان شغلی همراه با معرفی آن با کیفیت اشاره شده در بالا یک صفحه یا نهایتا دو صفحه را دربرمیگیرد و از جمله ملاحظات ابتکاری در این فرهنگنامه طراحی «آیکن» (نماد) اختصاصی برای هر شغل است که به صورت انتزاعی مهمترین ویژگیهای شغل مورد اشاره را دربرمیگیرد.
همانطور که اشاره شد در هر جلد از این فرهنگنامه به یکی الی دو حوزه مشخص میپردازد و در فهرست الفبایی ابتدایی اثر حوزههای شغلی آن عنوان به همراه فهرست الفبایی مشاغل زیرمجموعه آنها مشخص و تفکیک شدهاند. به عنوان مثال در جلد سوم فرهنگپیشه که به «رسانههای نوین» اختصاص دارد، حوزههای شغلی شامل بازیهای رایانهای، خبرگزاری، نرمافزار به عنوان حوزههای شغلی معرفی شدهاند و برای هریک مشاغل زیرمجموعه قرار گرفتهاست.
مانند بخش خبرگزاری که شامل معرفی بعضی مشاغل همچون ارزیاب اطلاعات، بازاریاب تبلیغات، تحلیلگر، تدوینگر، تصویربردار خبری، خبرنگار مقیم، خبرنگار موسیقی، خبرنگار و گزارشگر، دبیر اجرایی، دبیر سرویس، ستون نویس، عکاس، کارتونیست، متصدی آرشیو عکس، منشی تحریریه، نویسنده تحریریه، ویراستار انتشار و هماهنگکننده تحریریه میشود. (فهرست مشاغل در این بخش بیشتر است و به جهت اختصار گزیدهای از آنها قرار گرفت.)
نمونهای از معرفی مشاغل در فرهنگپیشه (سردبیر آنلاین- صفحه ۲۳۶ جلد سوم) را در ادامه میبینید:
سردبیر آنلاین- Online Editor
ماموریت اصلی: طراحی و برنامهریزی و مفهومسازی اخبار برای وبسایت و نظارت بر آنها.
مهمترین وظایف و مسئولیتها:
هماهنگسازی محتوا و انتخاب نویسندگان و تهیهکنندگان برای پروژههای مختلف
تعامل با سردبیران سرویسهای مختلف
هماهنگسازی مباحث حول برنامهریزی برای پوشش اخبار روزانه
رصد سرویسهای خبری برای تهیه اخبار فوری و همکاری و تعامل با منابع خبری بیرونی
همکاری با مدیران سایت و طراحان در طراحی سایت
انتخاب محتوای صفحه و بهروزرسانی آن
شناسایی روایتهای خبری پرمخاطب و خلق ایدههای جدید
تولید محتوای تعاملی و چندرسانهای
هماهنگسازی پیوندهای موجود در صفحه، از جمله پیوند به آمار، تصاویر یا مقالات خبری دیگر
توانایی و مهارتهای اختصاصی
برخورداری از مهارت ویراستاری
تسلط بر روزنامهنگاری اینترنتی
برخورداری از مهارتهای مدیریتی و رهبری
برخورداری از ویژگی انعطافپذیری برای هماهنگی با تغییرات و حفظ خونسردی در محدودیتهای زمانی
آشنایی با سیستمهای مدیریت محتوا و زبانهای برنامهنویسی وب
آشنایی با تمایزات و نیازهای انتشار محتوای آنلاین
دارای روحیه خلاق
تدوینکنندگان فرهنگنامه از ماحصل کارشان میگویند
در بخش مقدمه این اثر سیاوش صلواتیان، عضو هیئت علمی دانشگاه صداوسیما و داتیس خواجهئیان، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران که در تابستان سال ۱۴۰۳ به رشته تحریر درآوردهاند، درباره شکلگیری مجلد شش جلدی «فرهنگپیشه» مینویسند: »باتوجه به کمبودها و چالشهای موجود در سطح کلان و کشوری، تهیه و تدوین فهرست مشاغل فرهنگی، هنری و رسانهای در سال ۱۴۰۰ به عنوان یک طرح ملی توسط معاونت توسعه مدیریت و منابع وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تعریف و بهواسطه پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به مجریان سپرده شد. دانش حاصل از اجرای این طرح ملی و مطالعات پس از آن منجر به تدوین فرهنگنامهای با عنوان «فرهنگپیشه» شد... باتوجه به تنوع حوزههای صنایع خلاق، مشاغل گسترده و متنوعی در دستهبندیهای برگرفته از مراجع بینالمللی مانند آنکتاد شناسایی و در تلاشی طولانی و دامنهدار توسط همکاران طرح گردآوری شد.»
تدوینکنندگان نهایی این اثر یادآور شدهاند که این مجموعه حاصل تلاش سه سال کار بیوقفه همراه با گروهی از اعضاء هیئت علمی، دانشجویان و پژوهشگران و فعالان بخشهای مختلف صنایع خلاق کشور است و در ادامه مراحل و روش علمی کار خود را نیز تشریح کردهاند.
در بخشی از مقدمه امده است:»برای اجرای این رویکرد پژوهشی، ابتدا با استفاده از روش مطالعات کتابخانهای و تحلیل اسنادی، منابع موجود در ادارات زیرمجموعه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و کتابهای ثبت شده در پایگاههای مختلف توسط تدوینکنندگان بررسی دقیق شد. در این مرحله تلاش شد تمامی مشاغل شناسایی شده در این اسناد بهصورت دیجیتال فیشبرداری شده و انباره اولیه مشاغل از طریق شناسایی وضع موجود جمعآوری مشاغل پیشتر استناد شده تهیه گردد. بهطور مشخص ۹۰ جلد کتاب غیرفارسی،۱۲ جلد کتاب فارسی، ۱۲ مجموعه بانک اطلاعاتی مشاغل ملی و بینالمللی و بیش از ۳۰۰ عنوان منبع متفرقه شامل مجموعه مشاغل خانگی، فهرست استانداردهای مهارتی شاخه کار و دانش و صفحات اینترنتی مورد بررسی قرار گرفت.»
در ادامه همین بخش آمده است: «این مشاغل توسط تدوینکنندگان و همکاران طرح مورد بررسی متنی قرار گرفت و به دستههای مشاغل رایج، کمتر رایج و منقرض شده تقسیم شدند تا درمورد نحوه جمعآوری دادهها و درج آنها در فرهنگنامه تصمیمگیری شود. در مرحله بعد، فرایند میدانی آغاز شد و در تلاشی حدودا دو ساله و زمانبندی شده، هم از طریق اتاقهای اصناف و هم از طریق مراجعه حضوری همکاران پروژه به صاحبان کسبوکارهای فعال در حوزههای مختلف و مصاحبه با آنها مشاغل متنوع موجود در هر بخش شناسایی شد. مسئولیتها، وظایف، توانمندیهای مورد نیاز و ویژگیهای مختلف هر یک از این مشاغل از طریق مشاهده و مصاحبه استخراج گردید. این مرحله بهویژه برای شناسایی مشاغل جدید و نوپدید که در بازار در حال ارائه خدمات هستند اما در اسناد موجود ذکر نشدهاند، بهکار گرفته شد. بهطور خاص برای این مشاغل باتوجه به هدف اکتشافی پروژه و رویکرد استقرایی آن، از روش مردمنگاری برای نزدیکشدن اکتشافگرایانه به عرصه کنشها و فهم استخراج آنها استفاده شد.»
تدوینکنندگان درباره چگونگی تدوین نهایی کار خود نیز اینطور نوشتهاند: «در مرحله بعدی، کار یکدستسازی و نگارش مدخلها انجام شد تا پیشنویس فرهنگنامه آماده شود. سپس توسط تدوینکنندگان فرایند نهاییسازی، ویرایش نهایی و انجام اصلاحات لازم صورت گرفت تا نسخه نهایی آماده شود. در نهایت، برای اطمینان از صحت و اعتبار محصول نهایی، نسخه نهایی به چند نفر از خبرگان صنایع مختلف مربوطه ارائه شد تا مطالعه شده و نظرات اصلاحی از دید افرادی خارج از فرایند نگار اما با تجربه و خبرگی قابل توجه ارائه گردد.»